Shopping Tips/Info

Fast fashion – Thời trang nhanh và những ảnh hưởng tiêu cực

Những năm gần đây, 2 từ “fast fashion” thường xuyên xuất hiện trên các mặt báo.  Vậy fast fashion là gì và tại sao nó lại bị “gọi tên” nhiều đến như vậy?  Các bạn cùng mình tìm hiểu trong bài viết này nhe.

Fast fashion là gì?

Fast fashion hay “thời trang nhanh”, hoặc “thời trang ăn liền” là những quần, áo có kiểu mẫu được sao chép ý tưởng từ những bộ sưu tập của các nhà thiết kế nổi tiếng trình diễn trên sàn catwalk, nhưng được sản xuất với giá rẻ và tốc độ nhanh để có thể mau chóng đưa những xu hướng này đến người tiêu dùng.  Một số thương hiệu lớn trong ngành thời trang nhanh bao gồm  Forever 21 của Mỹ, Topshop của Anh, H&M của Thụy Điển, UNIQLO của Nhật, Zara của Tây Ban Nha, …

Thay vì 2 mùa thời trang trong 1 năm: Xuân/Hạ và Thu/Đông như trước đây, sự xuất hiện của fast fashion mang đến cho chúng ta 52 mùa (micro-seasons) trong năm với xu hướng mới được giới thiệu mỗi tuần, khuyến khích khách hàng mua nhiều và mua thường xuyên hơn [1] để “tránh bị lỗi mốt”.

Ảnh hưởng tiêu cực của fast fashion

Đằng sau những sản phẩm thời trang “hợp mốt”, sản xuất nhanh nhất và rẻ nhất ấy là những vấn đề nghiêm trọng liên quan đến môi trường và sự nhân đạo cần được khắc phục.

1. Môi trường

Ngành công nghiệp thời trang là một ngành gây ô nhiễm nghiêm trọng.  Năm 2015, ngành công nghiệp thời trang thải ra 1.2 tỷ tấn khí nhà kính, nhiều hơn tất cả những chuyến bay quốc tế và vận chuyển hàng hải cộng lại [2] (với mỗi kí vải được sản xuất, trung bình 23 kí khí nhà kính bị đưa vào khí quyển [3]).  Ước tính vào năm 2030, ngành công nghiệp này sẽ sản xuất 102 triệu tấn quần áo và giày dép, tương đương với cân nặng của nửa triệu cá voi xanh.  Nếu không có sự thay đổi nào, theo dự tính của United Nations, vào những năm 2040, cả thế giới sẽ phải đối đầu với một thảm họa nghiêm trọng liên quan đến khí hậu, nhiều vùng ven biển sẽ bị nhấn chìm dưới nước, thức ăn trở nên khan hiếm, và những rạn san hô sẽ bị tuyệt chủng [2].

Trang BBC đã định nghĩa fast fashion bằng câu chuyện đằng sau một chiếc áo thun, từ khi chiếc áo được sản xuất đến khi được đưa đến tay người tiêu dùng, và sau khi nó không còn được yêu thích nữa [4].  Mình xin kể lại câu chuyện trong bài viết này:

Sản xuất:  Chúng ta thường được khuyên nên chọn mua sản phẩm thời trang làm bằng vải tự nhiên như cotton hay linen (vải lanh) vì chất liệu thoáng khí, tạo cảm giác thoải mái khi mặc, và quan trọng hơn cả, những loại vải này đều có thể phân hủy sinh học.  Tất cả đều đúng.  Nhưng không có nghĩa việc sản xuất 1 chiếc áo thun bằng vải cotton không tốn kém về mặt tài nguyên, bao gồm cả tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên xã hội (tài nguyên con người), và không ảnh hưởng đến môi trường.  Để sản xuất được 1 kí cotton, chúng ta cần từ 10,000 đến 20,000 lít nước (10,000 lít nước tương đương với lượng nước uống dành cho 1 người trong hơn 10 năm).  Về mặt lao động, để đảm bảo năng suất cho vụ mùa, các nhà nông buộc phải mua những hạt giống cotton đã được biến đổi gen.  Vì những hạt giống này có giá thành rất cao, họ và gia đình họ phải làm việc cật lực để cố gắng bù đắp lại số tiền mà họ đã phải bỏ ra.  Mặc dù vậy, họ vẫn luôn đối mặt với sự nghèo đói.  Cotton còn được biết đến là cây trồng bẩn nhất thế giới vì nó cần nhiều thuốc trừ sâu hơn bất kì loại cây trồng nào.  Và thuốc trừ sâu thì rất có hại đến môi trường.

Nếu chiếc áo t-shirt bạn mua sử dụng chất liệu vải tổng hợp do con người tạo ra (thay vì đến từ thiên nhiên) như  polyester, nylon hay viscose thì sao?  Những loại vải này có giá thành rẻ và không tốn nhiều thời gian để sản xuất.  Tuy nhiên, chúng cũng gây ra rất nhiều tác hại lên môi trường.   Polyester thực chất là một loại nhựa được làm từ dầu mỏ.  Khi chúng ta giặt quần áo làm bằng vải polyester, hàng triệu vi sợi nhựa sẽ di dân và định cư ở đại dương.  Một thống kê vào năm 2017 ước tính khoảng 35% vi nhựa trong đại dương có nguồn gốc từ vải sợi tổng hợp.  Và vì những loại vải như polyester hay nylon được làm từ nhựa, chúng không thể phân hủy sinh học được.

Một vấn đề khác trong quá trình sản xuất quần áo đến từ thuốc nhuộm vải.  Ở một số quốc gia như Trung Quốc và Ấn Độ, thuốc nhuộm vải thường làm ô nhiễm nguồn nước, ảnh hưởng tới dân cư sống gần khu vực sản xuất.

Vận chuyển:  Để đến các cửa hàng, những món đồ thời trang phải thực hiện một chuyến du lịch mấy ngàn dặm từ nơi chúng được ra đời.  Từ khâu sản xuất đến vận chuyển, chúng ta có thể thấy “dấu chân carbon” (carbon footprint) của ngành công nghiệp thời trang cao như thế nào.  Theo Carbon Trust, ngành công nghiệp thời trang chịu trách nhiệm cho 3% lượng khí CO2 (toàn cầu) đưa vào khí quyển mỗi năm.

Vứt bỏ:  Thời trang nhanh, nhanh đến và cũng nhanh đi vì chúng thường có chất lượng kém.  Chúng cũng dễ dàng bị “lỗi mốt” khi các thương hiệu fast fashion lại tung ra một loạt sản phẩm mới “hợp thời” hơn khuyến khích người tiêu dùng cập nhật.  Theo thống kê, mỗi năm có khoảng 250 triệu quần áo bị đưa ra bãi rác.  Gần 3/5 số lượng quần áo bị vứt bỏ chỉ trong vòng 1 năm sau khi chúng được sản xuất [3].  Trong số này, những loại được làm bằng vải không thể phân hủy sinh học sẽ tiếp tục tồn tại trong môi trường của chúng ta hàng chục hoặc hàng trăm năm nữa.

2. Quyền lợi và đời sống của công nhân

Tại sao các thương hiệu thời trang nhanh có thể sản xuất một số lượng khổng lồ quần áo trong thời gian ngắn và bán với giá thành rẻ như vậy?  Họ thường không làm chủ các nhà máy may mặc.  Thay vào đó, họ thuê những xưởng may, chủ yếu ở các nước đang phát triển để sản xuất sản phẩm cho họ.  Và ở những nơi đó, từ yêu cầu chi phí thấp của các thương hiệu fast fashion, những vấn đề vệ sự nhân đạo, quyền lợi, và đời sống của công nhân phát sinh.  Từ “factory” (nhà máy) cũng được thay thế bằng “sweatshop” (hay sweat factory) khi nói về nơi làm việc của những người công nhân may mặc.

Bài viết trên BBC giải đáp thắc mắc vì sao fast fashion lại vừa có giá rẻ vừa nhanh chóng bắt kịp xu hướng trên sàn catwalk [4]:

Năm 2013, nhà máy Rana Plaza ở Bangladesh, một nhà máy sản xuất quần áo cho rất nhiều cửa hàng thời trang high-street ở UK và thế giới, bị sụp đổ trong lúc hàng ngàn nhân công nhân đang làm việc.  Nguyên nhân của tai nạn này là gi?  Để bảo đảm kinh phí sản xuất thấp nhất có thể nhằm (1) đáp ứng yêu cầu của khách hàng (là những nhà bán lẻ fast fashion), (2) cạnh tranh với những nhà máy may mặc khác, (3) mang về lợi nhuận nhiều nhất có thể, nhiều người chủ đã không cải thiện môi trường làm việc cho công nhân, không sửa chữa hay tu bổ nhà máy để có thể tiết kiệm tiền.  Trong trường hợp như nhà máy Rana Plaza, các fast fashion retailers sẽ không chịu trách nhiệm gì vì họ không làm chủ nơi đó.  Ở những nước như Bangladesh, quyền lợi của công nhân không phải lúc nào cũng được xem trọng.

Năm 2017, 500 công nhân thuộc bốn nhà máy ở Campuchia bị ngất xỉu và phải nhập viện trong lúc làm việc.  Nhiều phụ nữ trong số này đã phải làm việc 10 tiếng/ngày và 6 ngày/tuần.  Theo một báo cáo khác năm 2015, công nhân may mặc ở Campuchia chỉ nhận được 34% mức lương được EU đề nghị.  Đến năm 2018, lương căn bản của họ được tăng từ $170/ tháng lên $182/tháng.  Tuy nhiên, mức lương này cũng chỉ bằng 1/10 lương thấp nhất ở UK.

Ở Thổ Nhĩ Kì, phần lớn công nhân may mặc đến từ Syria.  Những người dân tị nạn này, bao gồm cả trẻ em buộc phải làm bất cứ công việc gì có thể để tồn tại.  Bởi vì yêu cầu chi phí sản xuất thấp của thời trang nhanh, lương của những công nhân này vì vậy cũng rất thấp, thấp hơn mức cần thiết để đảm bảo mức sống căn bản nhất. Họ hoàn toàn không được trả lương xứng đáng với công sức lao động của họ

Fast fashion có thật sự rẻ?

Thực chất, fast fashion rẻ trước mắt, nhưng đắt lâu dài.  Từ năm 2000 đến năm 2014, lượng thời trang được sản xuất tăng gấp đôi, và số lượng quần áo một người tiêu dùng trung bình mua sắm mỗi năm tăng 60%.   Tuy nhiên, thời gian họ sử dụng những món đồ thời trang này lại ngắn hơn rất nhiều (1/2) so với 15 năm trước.  Một số ước tính chỉ ra rằng: khách hàng xem những quần áo giá rẻ gần như là những sản phẩm “dùng một lần” rồi bỏ [3].

Giữa một chiếc quần jeans giá $100 và một chiếc giá $20, chiếc nào thật sự đắt hơn?  Câu trả lời phụ thuộc vào số lần bạn mặc nó và chi phí cho mỗi lần mặc (cost-per-wear).  Nếu với chiếc quần $100, bạn có thể mặc được 20 lần (thường là nhiều hơn) thì cost-per-wear của chiếc quần này là $5.  Trong khi đó, nếu chiếc quần $20 chỉ cho bạn được 2 lần sử dụng, cost-per-wear của nó là $10.

Chúng ta có thể làm tốt hơn

Với vai trò là người tiêu dùng, chúng ta có thể làm gì để cải thiện và bảo vệ môi trường cũng như bảo vệ con người?  Hãy thay đổi cách chúng ta mua sắm:

  • Chọn mua những bộ quần áo bạn thật sự thích và cần thay vì mua vì chúng rẻ hay on sale.  Dĩ nhiên, nếu chúng ta có thể mua được đồ chúng ta thích lúc nó on sale thì tốt quá rồi.  Nhưng ngược lại thì không nên.
  • Mua ít quần áo và lựa chọn chất lượng thay vì số lượng.  Bạn còn nhớ đây cũng là một trong những tips mình khuyên các bạn nên áp dụng để có tủ quần áo đa năng không? Một chiếc áo chất lượng có thể đòi hỏi bạn phải trả giá hơi cao hơn những mặt hàng thời trang nhanh khi mua, nhưng sẽ cùng đồng hành với bạn trong thời gian dài, thay vì chỉ sau 1 vài lần mặc.  Khi chúng ta bỏ chiếc áo đó đi, chúng ta chẳng những vứt tiền ra bãi rác mà có nhiều khả năng, chúng ta vứt thêm nhựa vào môi trường.
  • Ưu tiên những thương hiệu đạo đức (ethical) và sản xuất thời trang bền vững (sustainable).  Hãy tìm hiểu một chút về nhãn hàng trước khi bạn shop: Họ có những hành động thiết thực để góp phần cải thiện môi trường không?  Họ có công khai nguồn gốc cũng như vật liệu của từng sản phẩm? Họ có quan tâm tới quyền lợi của công nhân ở những nơi đó, đảm bảo môi trường làm việc an toàn và mức lượng hợp lý cho công nhân?

Your friend,

AN

——–

References:

[1] Lohr, Shannon W. (2014). 5 Truths the Fast Fashion Industry Doesn’t Want You To Know. <https://www.huffpost.com/entry/5-truths-the-fast-fashion_n_5690575>

[2] Segran, Elizabeth. (2019). Bad news: The fashion industry is actually slowing down on sustainability. <https://www.fastcompany.com/90347710/bad-news-the-fashion-industry-is-actually-slowing-down-on-sustainability>

[3] Remy, Nathalie and Speelman, Eveline, and Swartz, Steven.  Style that’s sustainable:  A new fast-fashion formula.  <https://www.mckinsey.com/business-functions/sustainability/our-insights/style-thats-sustainable-a-new-fast-fashion-formula>

[4] (2019). What is fast fashion? <https://www.bbc.co.uk/newsround/45791312>

Image by Tumisu from Pixabay

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *